4857 sayılı İş Kanunu kapsamında işçilerin çalışma süreleri ve buna bağlı olarak ortaya çıkan ücretlendirme hükümleri, iş hukukunun temel düzenlemelerindendir. Bu bilgi notu, özellikle fazla çalışma, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışma ile hafta tatili haklarına ilişkin uygulamaların yasal dayanakları ve ücretlendirme esaslarını özetlemektedir.
İş Kanunu’nun 41. maddesi uyarınca, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar “fazla çalışma” olarak kabul edilmekte ve bu süreler için işçiye, normal çalışma ücretinin saat başına yüzde elli zamlı tutarında ödeme yapılması öngörülmektedir. İş Kanunu m. 41/2 maddesi şöyledir; “…Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir…”
Ulusal bayram ve genel tatil günlerine ilişkin düzenleme, İş Kanunu’nun 44-47. maddeleri ile 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun’da yer almaktadır. İş Kanunu Genel tatil ücreti başlıklı 47. maddesi; “Bu Kanun kapsamına giren işyerlerinde çalışan işçilere, kanunlarda ulusal bayram ve genel tatil günü olarak kabul edilen günlerde çalışmazlarsa, bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücretleri tam olarak, tatil yapmayarak çalışırlarsa ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücreti ödenir.” hükmünü düzenlemektedir.
Bu çerçevede, anılan günlerde çalışmayan işçilere bir günlük ücret ödenir. Şayet işçi ulusal bayram veya genel tatil günü fiilen çalışmışsa, bu durumda çalışmaksızın hak kazandığı bir günlük ücrete ek olarak bir günlük ücret daha ödenir. Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışan işçinin bir günlük çalışması karşılığında, toplamda iki günlük ücret hakkı doğar. Dolayısıyla, bu günlerde yapılan çalışma, ayrıca fazla çalışma (fazla mesai) olarak değil, doğrudan tatil günü çalışması olarak değerlendirilmekte ve artırımlı ücret uygulaması bu doğrultuda yapılmaktadır.
Hafta tatili ise İş Kanunu’nun 46. maddesinde düzenlenmiştir. İlgili madde; “Bu Kanun kapsamına giren işyerlerinde, işçilere tatil gününden önce 63 üncü maddeye göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşulu ile yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmidört saat dinlenme (hafta tatili) verilir.” hükmünü içermektedir. Buna göre, işçiye haftalık çalışma süresini tamamlamış olması koşuluyla, yedi günlük zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme hakkı tanınmak zorundadır.
Maddenin ikinci fıkrasında; “Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak ödenir. Şu kadar ki;
a) Çalışmadığı halde kanunen çalışma süresinden sayılan zamanlar ile günlük ücret ödenen veya ödenmeyen kanundan veya sözleşmeden doğan tatil günleri,
b) Ek 2nci maddede sayılan izin süreleri,
c)Bir haftalık süre içinde kalmak üzere işveren tarafından verilen diğer izinlerle hekim raporuyla verilen hastalık ve dinlenme izinleri,
Çalışılmış günler gibi hesaba katılır.” hükmü düzenlenmiştir.
Hafta tatili gününde işçi herhangi bir işte çalışmaksızın bir günlük ücretini hak eder. Hafta tatilinde fiilen çalışılması halinde ise, işçiye hem çalışmaksızın hak ettiği hafta tatili ücreti hem de 1,5 günlük ücreti (toplamda 2,5 günlük ücret) ödenir. Bu bağlamda, hafta tatili günü hem bir dinlenme hakkı hem de ücret hakkı olarak iki yönlü koruma altına alınmıştır. Hafta tatili ücreti hesaplama usulüne ilişkin Yargıtay kararları yerleşik durumdadır. Örnek olarak; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 13.10.2021 tarihli 2021/10003E., 2021/14236K. sayılı ilamı; “Hafta tatili günü çalıştırılan işçiye, bu çalışma karşılığı olarak bir günlük hafta tatili ücreti yanında, ayrıca fazla çalışma hükümlerine göre %50 zamlı ücret de ödenmelidir.” hükmünü içermektedir.
Ek olarak, ulusal bayram genel tatil çalışmaları ile hafta tatili çalışmalarında, işçi 1 saat çalışsa dahi tam gün için zamlı ücrete hak kazanır. Örneğin hafta tatili gününde iş yerine 1 saat gelen işçiye, o gün için 1 günlük pazar çalışması ücretine ek olarak 1,5 günlük hafta tatili ücreti ödenmelidir.
Fazla çalışma (fazla mesai), ulusal bayram ve genel tatil ve hafta tatili çalışmalarına ilişkin ücretlendirme, aşağıda Özet Tablo halinde gösterilmiştir:
Çalışma Ücretlendirme
Fazla Çalışma Saatlik ücret + %50 zam
Ulusal Bayram/Tatil (çalışmayan) 1 günlük ücret
Ulusal Bayram/Tatil (çalışan) 2 günlük ücret
Hafta Tatili (çalışmayan) 1 günlük ücret
Hafta Tatili (çalışan) 1 günlük ücret + 1,5 günlük ücret